
ΣΤΗ ΜΝΗΜΗ ΤΟΥ ΖΑΚ: ΟΡΑΤΟΤΗΤΑ, ΔΙΚΑΙΟΣΥΝΗ ΚΑΙ ΛΟΓΟΔΟΣΙΑ
Η υπόθεση του Ζακ Κωστόπουλου, ακτιβιστή ανθρωπίνων δικαιωμάτων και drag performer, αποτελεί μια ευκαιρία να αναδείξουμε τη σημασία της ορατότητας, της αυτοδιάθεσης και του δικαιώματος κάθε ανθρώπου να εκφράζει ελεύθερα την ταυτότητά του. Ωστόσο, η ορατότητα δεν συνοδεύεται πάντα από ασφάλεια και αποδοχή. Οκτώ χρόνια μετά τον θάνατο του Ζακ, στις 21 Σεπτεμβρίου 2018, έπειτα από βίαιη επίθεση στο κέντρο της Αθήνας, η μνήμη του υπενθυμίζει ότι η ελεύθερη έκφραση και η προστασία από τη βία δεν είναι αυτονόητες για όλα τα άτομα.
Ο Ζακ Κωστόπουλος, γνωστός και ως Zackie Oh, ήταν queer ακτιβιστής, drag performer και υπερασπιστής των ανθρωπίνων δικαιωμάτων. Μέσα από τη δημόσια παρουσία και τη δράση του υπερασπιζόταν τα δικαιώματα των ΛΟΑΤΚΙ+ ανθρώπων, την αποδοχή της διαφορετικότητας και την ελευθερία κάθε ατόμου να ζει χωρίς φόβο και διακρίσεις. Η ζωή και η δράση του αποτελούν αναπόσπαστο μέρος της μνήμης του, πέρα από τις συνθήκες του θανάτου του.
Στις 21 Σεπτεμβρίου 2018, ο Ζακ έχασε τη ζωή του έπειτα από βίαιο ξυλοδαρμό έξω από κοσμηματοπωλείο στην Ομόνοια και αστυνομική επέμβαση που ακολούθησε. Οπτικοακουστικό υλικό κατέγραψε αστυνομικούς να ασκούν βία σε βάρος του, ενώ βρισκόταν ήδη σοβαρά τραυματισμένος και ακινητοποιημένος. Η εικόνα αυτή θέτει ένα θεμελιώδες ερώτημα για την αναγκαιότητα και την αναλογικότητα της αστυνομικής βίας απέναντι σε έναν άνθρωπο σε τόσο ευάλωτη κατάσταση. Το 2022, δύο πολίτες καταδικάστηκαν για θανατηφόρα σωματική βλάβη, ενώ οι τέσσερις αστυνομικοί που δικάστηκαν για την εμπλοκή τους στην υπόθεση αθωώθηκαν.

Με βάση τη συστηματική παρουσία και παρατήρηση της Διεθνούς Αμνηστίας σε όλες τις δικασίμους σχετικά με τη συγκεκριμένη υπόθεση, το Ελληνικό Τμήμας της, η πρωτοβουλία Justice for Zak/Zackie και το παρατηρητήριο Zackie Oh Justice Watch συνδιοργάνωσαν δημόσια συζήτηση για τη δικαστική απόφαση και την ανάγκη απόδοσης ευθυνών. Χαρακτηρίζοντας την αθώωση των τεσσάρων αστυνομικών ως ένα «ανατριχιαστικό μήνυμα ατιμωρησίας», η Διεθνής Αμνηστία ανέδειξε τη σημασία της ουσιαστικής λογοδοσίας απέναντι στην αστυνομική βία (Διεθνής Αμνηστία, 2022). Αξίζει να σημειωθεί ότι η παρέμβαση αυτή δεν ήταν μεμονωμένη. Η παρακολούθηση δικών, τόσο ποινικών όσο και αστικών, ανήκει στις βασικές δραστηριότητες της Διεθνούς Αμνηστίας παγκοσμίως, καθώς εξασφαλίζει τη διαφάνεια, τη διεξαγωγή δίκαιων δικών και επιτρέπει στις/στους ανεξάρτητες/ους παρατηρήτριες/ές να καταγράφουν την πραγματικότητα των δικών.
Η αστυνομική βία, ωστόσο, δεν εξαντλείται στη στιγμή που ασκείται. Εξίσου κρίσιμα είναι όσα ακολουθούν: αν τα περιστατικά διερευνώνται αποτελεσματικά, αν αποδίδονται ευθύνες και αν τα θύματα και οι οικογένειές τους έχουν πρόσβαση στη δικαιοσύνη. Το πρόβλημα αυτό είχε αναδείξει ήδη από το 2014 η Διεθνής Αμνηστία, στην έκθεσή της Κράτος εν κράτει: Κουλτούρα κακομεταχείρισης και ατιμωρησίας στην ελληνική αστυνομία, καταγράφοντας σοβαρές αδυναμίες στη διερεύνηση καταγγελιών αστυνομικής κακομεταχείρισης (Διεθνής Αμνηστία, 2014).
Από την αστυνομική βία στην ατιμωρησία – Γιατί η λογοδοσία έχει σημασία
Ιδιαίτερη σημασία αποκτά το ερώτημα της αναγκαιότητας της βίας όταν αυτή ασκείται απέναντι σε έναν άνθρωπο ήδη σοβαρά τραυματισμένο και ακινητοποιημένο, όπως καταγράφηκε στην περίπτωση του Ζακ.
Το ζήτημα αυτό δεν είναι καινούργιο. Η πιο πρόσφατη έρευνα του Ελληνικού Τμήματος της Διεθνούς Αμνηστίας, Η διαμαρτυρία δεν είναι πεδίο μάχης: Μοτίβα παράνομης χρήσης αστυνομικής βίας και ατιμωρησίας, επαναφέρει το πρόβλημα στο σήμερα, καταγράφοντας περιστατικά μη αναγκαίας ή υπέρμετρης βίας κατά την αστυνόμευση διαδηλώσεων και επισημαίνοντας τη συνεχιζόμενη κουλτούρα ατιμωρησίας (Διεθνής Αμνηστία, 2026). Παρότι η έρευνα αφορά διαδηλώσεις και όχι την υπόθεση του Ζακ, αναδεικνύει το ίδιο θεμελιώδες αίτημα: κανένα περιστατικό αστυνομικής βίας δεν πρέπει να μένει χωρίς αποτελεσματική διερεύνηση και λογοδοσία.
Η υποχρέωση αυτή δεν αποτελεί μόνο κοινωνικό αίτημα, αλλά και ευθύνη των κρατικών αρχών. Στην υπόθεση Panayotopoulos and Others v. Greece, το Ευρωπαϊκό Δικαστήριο Δικαιωμάτων του Ανθρώπου διαπίστωσε ελλείψεις στη διερεύνηση καταγγελιών αστυνομικής κακομεταχείρισης σε βάρος Ρομά, υπογραμμίζοντας και την ανάγκη εξέτασης ενδεχόμενων ρατσιστικών κινήτρων (European Court of Human Rights, 2025). Η αποτελεσματική και αμερόληπτη διερεύνηση τέτοιων περιστατικών είναι απαραίτητη, ώστε η ατιμωρησία να μην εδραιώνεται ως κανονικότητα.


Η έμφυλη και ΛΟΑΤΚΙ+ διάσταση – Στίγμα, στερεότυπα και ίση προστασία
Η υπόθεση του Ζακ Κωστόπουλου δεν μπορεί να αποσυνδεθεί από την ταυτότητα και τη δημόσια παρουσία του. Ως ανοιχτά queer ακτιβιστής και drag performer με το όνομα Zackie Oh, υπερασπιζόταν την ορατότητα, την ελεύθερη έκφραση και το δικαίωμα κάθε ανθρώπου να ζει χωρίς διακρίσεις. Ωστόσο, μετά τον θάνατό του, στερεότυπα γύρω από τη σεξουαλικότητα, την οροθετικότητα και τη χρήση ουσιών αναπαράχθηκαν στον δημόσιο λόγο, μετατοπίζοντας συχνά την προσοχή από τη βία που υπέστη προς την ταυτότητα και την προσωπική του ζωή. Η Διεθνής Αμνηστία είχε ήδη επισημάνει τον σεξιστικό και ομοφοβικό χαρακτήρα μέρους αυτής της δημόσιας συζήτησης (Διεθνής Αμνηστία, 2018). Αντίστοιχα, η Ευρωπαϊκή Επιτροπή κατά του Ρατσισμού και της Μισαλλοδοξίας κατέγραψε περιστατικό ΛΟΑΤΚΙ-φοβικού τηλεοπτικού σχολιασμού για τον θάνατό του, για το οποίο επιβλήθηκε πρόστιμο από το Εθνικό Συμβούλιο Ραδιοτηλεόρασης (ECRI, 2022).
Ο στιγματισμός αυτός αναδεικνύει μια βαθύτερη διάσταση της ατιμωρησίας: τον κίνδυνο η ευθύνη να μετατοπίζεται από εκείνους/ες που ασκούν τη βία στο ίδιο το θύμα, επειδή δεν ανταποκρίνεται στα κυρίαρχα κοινωνικά πρότυπα. Όμως, η ανθρώπινη ζωή και η πρόσβαση στη δικαιοσύνη δεν μπορούν να αξιολογούνται με βάση τη σεξουαλικότητα, την έκφραση φύλου, την κατάσταση υγείας ή οποιοδήποτε άλλο προσωπικό χαρακτηριστικό. Η ίση προστασία δεν μπορεί να είναι επιλεκτική. Η διεκδίκηση λογοδοσίας για τον Ζακ είναι, επομένως, άρρηκτα συνδεδεμένη με τον αγώνα ενάντια στις διακρίσεις και στα στερεότυπα που υπονομεύουν την ανθρώπινη αξιοπρέπεια.
Απέναντι στη βία και τον αποκλεισμό, η δημιουργία ασφαλών χώρων αλληλεγγύης, αποδοχής και ελεύθερης έκφρασης είναι εξίσου σημαντική. Η παρουσία του Ζακ ως Zackie Oh υπενθυμίζει τη δύναμη της drag τέχνης ως μέσου έκφρασης και αμφισβήτησης των έμφυλων στερεοτύπων. Παράλληλα, οι ετήσιες πορείες μνήμης για τον Ζακ δεν αποτελούν μόνο διαμαρτυρία και διεκδίκηση δικαιοσύνης, αλλά και ευκαιρίες συλλογικής συνάντησης, ορατότητας και ενδυνάμωσης. Τέτοιες πρωτοβουλίες μπορούν να καλλιεργούν την αίσθηση ασφάλειας και αποδοχής που χρειάζεται κάθε άνθρωπος για να εκφράζει ελεύθερα την ταυτότητά του.
Με αφορμή λοιπόν την πρόσφατη αποφυλάκιση ενός από τους υπεύθυνους για το θάνατο του Ζακ και το ηχηρό μήνυμα ατιμωρησίας που στέλνει αυτή η εξέλιξη, η μνήμη του Ζακ μάς υπενθυμίζει ότι η ορατότητα δεν πρέπει να προϋποθέτει θάρρος απέναντι στον φόβο της βίας. Η γνώση, η αλληλεγγύη και η αποδοχή της διαφορετικότητας είναι απαραίτητες, αλλά δεν αρκούν χωρίς θεσμική προστασία και ουσιαστική λογοδοσία. Η δικαιοσύνη για τον Ζακ παραμένει συνδεδεμένη με τη συλλογική διεκδίκηση μιας κοινωνίας στην οποία κάθε άνθρωπος θα μπορεί να ζει και να εκφράζεται ελεύθερα, με ασφάλεια και αξιοπρέπεια.
Πηγές
Διεθνής Αμνηστία (2014). Κράτος εν κράτει: Κουλτούρα κακομεταχείρισης και ατιμωρησίας στην ελληνική αστυνομία (EUR 25/005/2014) https://www.amnesty.org/en/documents/eur25/005/2014/en/
Διεθνής Αμνηστία (2018). Δήλωση της Διεθνούς Αμνηστίας για τον Ζακ Κωστόπουλο https://www.amnesty.gr/news/press/article/21619/dilosi-tis-diethnoys-amn...
Διεθνής Αμνηστία (2022). Ελλάδα: Ανατριχιαστικό μήνυμα ατιμωρησίας στέλνει η αθώωση αστυνομικών που εμπλέκονται στον βίαιο θάνατο ΛΟΑΤΙ ακτιβιστή https://www.amnesty.gr/news/articles/article/26335/ellada-anatrihiastiko...
Διεθνής Αμνηστία (2026). Η διαμαρτυρία δεν είναι πεδίο μάχης: Μοτίβα παράνομης χρήσης βίας από την αστυνομία και ατιμωρησίας στην Ελλάδα https://www.amnesty.org/en/documents/eur25/1012/2026/el/
European Commission against Racism and Intolerance (2022). ECRI report on Greece (sixth monitoring cycle). Council of Europe https://www.coe.int/en/web/european-commission-against-racism-and-intole...
European Court of Human Rights (2025). Panayotopoulos and Others v. Greece (Application No. 44758/20). https://hudoc.echr.coe.int/?i=001-240187